İlk bakışta bulanık ve belirsiz görünen bir fotoğrafı bu kadar önemli ve muazzam kılan nedir? Bu fotoğraf insanlığın gelişiminde nasıl bir rol oynuyor? Bu yazıda bunları derlemeye çalıştık. 

ÇILGIN BİR TEORİDEN GERÇEKLİĞE

Albert Einstein evreni genel görelilik teorisiyle açıkladığında, sadece uzay, zaman, yerçekimi ve madde arasındaki ilişkiyi açıklamakla kalmamış, daha sonra kara delik olarak anılacak idrak sınırlarını zorlayan bir olgunun teorik olarak mümkün olmasına kapıları aralamıştı. Elbette o dönemde gözlemlenmesi zamanın teknolojisiyle imkansızdı. Ne var ki keşfinden 100 yıl sonra Einstein’in zamanın ötesindeki fikirlerini, teorilerini test edebilir hale geldik. EHT tarafından yürütülen çalışmalar sonucunda illüstrasyon olmayan, gerçek bir kara delik fotoğrafı çekildi. Böylece fizik biliminin en sıradışı teorilerinden biri, astrofizik biliminin en sıradışı gök cisimlerinden biri tarafından ispatlandı. O zamanlar için kavram o kadar radikaldi ki, Einstein kendisi bile güçlü kuşkular besliyordu. 1939 tarihli Annals of Mathematics dergisinde yayınlanan makalesinde fikrin “ikna edici olmadığını” ve olgunun “gerçek dünyada” var olmadığı sonucuna varmıştı. 

Einstein 100 yıl sonrasını görseydi muhtemelen şaşkınlık ve huşu içinde seyrederdi bu imgeyi. En çılgın teoriler bile demek ki gerçek olabiliyor! 

DÜNYA KADAR BÜYÜK BİR TELESKOP

Kara deliklerin fotoğraflanmasında yaşanan en büyük sorun devasa ağırlıkta olmalarına rağmen galaksilerle karşılaştırıldıklarında neredeyse mikroskobik ölçülerde kalmaları. Bu kadar uzaktaki bir objeyi görüntüleyebilmek için teleskopların da büyük olması gerekiyor. EHT tarafından yapılan araştırmaya göre M87 galaksisinin merkezinde bulunan bu kara deliği görüntüleyebilmek için dünya büyüklüğünde bir teleskoba ihtiyaç vardı.

Yazılım mühendisliği kullanılarak dünyanın farklı yerlerindeki 8 teleskop sanki tek bir dünya büyüklüğündeki teleskopmuş gibi ayarlandı. Bu teleskopların bazılarında çalışmış astrofizikçi Umut Yıldız hepimizin anlayabileceği bir dille bu muazzam çalışmayı kısaca şöyle aktarıyor: Bu 8 radyoteleskop aynı anda, aynı noktaya yani M87 galaksisinin merkezine baktı ve böylece 12000 km çaplı bir teleskop elde edildi. 2 sene boyunca gözlemler yapıldı ve 5 petabyte veri alındı. Verilerin birleştirilmesiyle gördüğümüz fotoğraf elde edildi. 

Işığın dahi kaçamadığı bu gizemli gök cisimlerini fotoğraflayan Event Horizon Telescope projesinin direktörü Sheperd S. Doeleman, canlı yayın sırasında bu olayı, “Washington’daki bir kişinin, Los Angeles’taki bir bozuk paranın üzerinde yazan tarihi görebilmesi” şeklinde açıkladı. 

KATIE BOUMAN VE FERYAL ÖZEL

Bu proje pek çok kurumun ve bilim insanının olağanüstü bir iş birliği yapmasıyla mümkün oldu. Event Horizon Telescope projesinin direktörü Sheperd S. Doeleman bu başarıyı şu sözlerle tanımlıyor: “Bu, 200’den fazla araştırmacıdan oluşan bir ekip tarafından gerçekleştirilen olağanüstü bir bilimsel başarıdır.”

Bununla beraber, kadın bilim insanları ve araştırmacıların katkıları çoğu zaman tarihin kara deliğinde kaybolduğu için özellikle iki bilim insanının ismini vurgulamak istiyoruz. 

Süper masif kara deliğin fotoğrafının elde edilmesini sağlayan algoritmanın arkasında önemli rol oynayan bilim insanlarından biri de 29 yaşındaki Katie Bouman. Bouman 6 yıl önce yeni mezun bir araştırmacı olarak projeye katıldığında, teleskobun topladığı tonlarca astronomik veriyi tek bir tutarlı görselde birleştirerek bir algoritma oluşturulmasına yardım etmekle sorumluydu. 

Bouman her ne kadar astrofizik değil, bilgisayar bilimi ve elektrik mühendisliği eğitimi aldıysa da o ve ekibi üç yıl boyunca görüntüleme kodunu yapmakla uğraştı. Algoritma oluşturulduktan sonra, Bouman onlarca EHT araştırmacısıyla çalışarak iki yıl boyunca da görselin testlerini yaptı.

Geçen yıl tüm teleskop verileri ulaştığında o ve ekibi Harvard’daki odalarında algoritmayı test etmeye oturduklarında, Bouman’ın bilgisasayara ekranında bulanık turuncu bir halka belirdi.  Böylece dünya gözüyle ilk süper masif kara deliği gördük ve astronomide tarih yazıldı. 

EHT ekibinde göğsümüzü kabartan bir de Türk bilim insanı bulunuyordu. Prof. Dr. Feryal Özel, NASA tarafından verilen Hubble kadrosuna alınan ilk ve tek Türk bilim insanı. EHT Bilim Konseyi Üyesi ve Arizona Üniversitesi’nde öğretim üyesi olan Özel, kara deliğin gölgesinin büyüklüğünü ölçmek ve Albert Einstein’in görelilik teorisinin öngörülerini EHT gözlemleriyle karşılaştırmakla görevlendirilen Modelleme ve Analiz Çalışma Grubu’nun başındaki kişi. Feryal Özel, basına yaptığı açıklamada kara delik fotoğrafını kariyerinin en önemli gelişmesi olarak nitelendirdi.

Özel, “evrende, bir nesneyi daha, imkânsız gibi düşünülse de insanlığın kaşif ruhu sayesinde görüntülemeyi başardıklarını” söyledi.

İNSANLIĞI BÜYÜLEYEN EVREN

Kara deliğin gerçek fotoğrafını çekme serüveni sadece 100 yıl önce ortaya atılmış teorileri ispatlamakla kalmıyor, yeni teknolojilerin de gelişmesini sağlayarak ekstradan teknoloji yaratıyor. Tıpkı elektrikli süpürgelerin, güneş enerji panellerinin, kulak protezlerinin ve daha nice günlük hayata girmiş teknolojinin NASA tarafından uzay çalışmaları esnasında keşfedilmesi gibi.

Olay ufku teleskobu daha keskin fotoğraflar almak için geliştirilmeye devam ediyor. Bu esnada ortaya çıkan yeni görüntü işleme yazılımları sayesinde yapay zeka teknolojisi daha inovatif alanlarda kullanılmaya başlanıyor. Kim bilir, belki gelecekte kara delikler hakkında daha fazla bilgi edindikçe ve teknolojimiz geliştikçe Interstellar gerçek olur, bir kara deliğin uzay-zamanı büken kütle çekim alanının yakınından geçerek zamanda yolculuğunu keşfederiz.

Gelecek bize ne getirirse getirsin; insanlık olarak her an zamanda yolculuk ediyoruz. Bu bazen belki de artık orda bile olmayan bir kara deliğin 53 milyon yıl önceki fotoğrafını çekmek, bazen de 53 milyon yıl önceden gelen bir karenin çekilmesi için birkaç yılda yüzlerce yıl öteye, geleceğe gitmek olur. Bize düşen, zaman yolcularına yakışır yaşamak, bu gelişimi gözlemlemek ve takdir etmek.

Kara Deliğin Gizemi yazısı ilk önce Borusan Turuncu üzerinde ortaya çıktı.

Robot kelimesi her ne kadar 1920’lerde Çek yazar Karel Čapek tarafından kullanılsa da kavram olarak antik dönem efsanelerinden günümüze kadar uzanıyor. İnsan eski çağlardan bu yana sevmediği ya da zor bulduğu işleri yaptırabileceği, sızlanmayan bir yardımcı arayışından hiç vazgeçmemiş.

Robot denince aklımıza fiziksel ve insansı makinalar gelse de yazılım robotları (Robotic Process Automation) günümüz iş dünyasında her geçen gün daha da yaygınlaşıyor. Robotik kodlama da geleceği şekillendirmeye başlıyor. Biz de Borusan CAT olarak son bir yılda 40’ı aşkın robotumuzla şirketimize, hatasız süreç çıktıları ve 6.000 saatlik işgücü tasarrufu sağladık.

Borusan CAT 40’ı aşkın robotla 6 bin saat işgücü tasarrufu yaptı.

Makine öğrenmesi algoritmaları ile tamir/bakım potansiyeli yüksek iş makinaları için otomatik duyum yaratan akıllı robotumuz “Müneccim”, birbirine entegrasyonu zor ve maliyetli sistemlerden aldığı verilerin karşılaştırmasını yapan mutabakat robotlarımız “Mutabot’lar”, stok seviyesine göre otomatik sipariş geçen ve sektörel internet sitelerinden otomatik satış fırsatı yaratan robotlarımız bunlardan bazıları.

20 yıl önce analitik düşünebilen ve makro yazabilen bir çalışan yaptığı işte fark yaratabiliyordu. Bugün KPI’larını en doğru şekilde belirleyip, rapor ve dashboard’lar üzerinden işini takip ederek hızla aksiyon alan yöneticilerden, süreç madenciliği ile kritik KPI’lardaki değişimleri anında tespit eden, karşılaştıran ve gerekli tüm aksiyon/eskalasyonları otomatik başlatabilen robotların dönemine girmiş bulunuyoruz.

İŞİN GELECEĞİ

Peki robotlar işimizi elimizden alacak mı? Bu bağlamda, işgücü dinamiklerinin değişimi ve teknolojik gelişim öngörüleri yol gösterici olacaktır. Globalleşen dünyada hem hizmet verdiğimiz platformlar hem de yaptığımız işler hızla değişecek. Çalışanlarda daha özelleşmiş tecrübeler ön plana çıkacak ve kişiye özel ve odaklı içeriklerle hayat boyu eğitim bu konuda anahtar rol oynayacak.

Çalışanlarda daha özelleşmiş tecrübeler ön plana çıkacak ve hayat boyu eğitim çalışanın hayatında anahtar rol oynayacak.

Bu yetkinliklere sahip işgücünün “Pazar Yeri” modeliyle internet ortamında zaman ya da görev bazlı iş fırsatı buldukları/hizmet sundukları platformlar büyümeye devam edecek. Halihazırda, VirtualCoworker benzeri siteler çalışanlara uzaktan günlük/saatlik iş fırsatları sunarken, Fiverr gibi siteler “Gamification” yaklaşımı ile kodlamacıdan tasarımcıya, tercümandan müzisyene kadar birçok uzmanın listelendiği, iş kalitelerinin ve yetkinliklerinin müşteri deneyimi ile puanlandığı ve buna göre ücretlendirildiği bir platform sağlıyor.

Gartner’ın yaptığı bir çalışmaya göre önümüzdeki 5 yıl içerisinde global olarak rutin döngüler içeren 2,3 milyon iş yok olurken onların yerini, inovasyon, yaratıcılık ve odaklı bilgi gerektiren 4,1 milyon yeni iş alacak.

5 yıl içerisinde 2,3 milyon rutin iş yok olurken onların yerini, inovasyon, yaratıcılık ve odaklı bilgi gerektiren 4,1 milyon yeni iş alacak.

Kim bilir, çoğumuzun şehrin gürültü ve kalabalığından uzak, bol güneş alan büyük bahçeli bir evde yaşama hayali vardır. 10 yıl içerisinde yetkinliğimize uygun işleri uzaktan saatlik ücretle yaparak, gündüz kollektör ve robotlarla depoladığı enerji sayesinde çiftçi robotlar çalıştırıp, meyve ve sebze yetiştirerek gerçekleşecek.

Teknolojik gelişim boyutunda ise Siri, Cortana ve Alexa tarzı akıllı robot asistanlar artan fiziksel kontrol kabiliyetleri ve organizasyon yetenekleriyle hayatımızın önemli parçası haline gelecek. 

Kısa vadede en iyi seyahati planlayan (örneğin uçak ve/veya hızlı tren, havalimanı aktarma maliyeti, toplantı yerine uzaklık gibi konuları da dikkate alarak en uygun bileti satın alan) robotların, bir sonraki aşamada daha karmaşık işleri yapabilen robotlara (evdeki tüm bireyleri memnun edecek ve bütçeye uyan yaz tatilini planlayan) dönüştüğünü göreceğiz.

Firmaların tek seferlik ürün satışından, uzun süreli servis sağlayıcılığına soyundukları iş modelleri daha da gelişecek. Örneğin, beyaz eşya üreticileri buzdolabı satmak yerine marketler, diyetisyenler, lojistik şirketleri ile işbirliği yaparak uçtan uca “sağlık beslenme” programı sunacaklar ve tercihlerimiz, tüketim durumumuz ve o anki ruh halimize göre evdeki Alexa ile iletişime geçerek, buzdolabına ürün, yiyecek siparişi teslim edecekler (1 yıl 2 kişilik vejeteryan beslenme programı gibi).

Firmaların tek seferlik ürün satışından, uzun süreli servis sağlayıcılığına soyundukları iş modelleri daha da gelişecek.

İnternet üzerinden satın aldığınız, bu altyapıya uygun üretilmiş birçok ürün, kargo yerine oturduğunuz sokağın köşesindeki gelişmiş 3D yazıcı dükkanından basılarak alınabilecek.

Muhtemelen 2030 yılında bildiğimiz anlamda bir sürücü ehliyeti kalmayacak. Birbiriyle konuşarak otonom uçan drone ve daha sofistike ulaşım araçları yaygınlaşacak.

Peki bundan 10 yıl sonra sayıları milyonlara ulaşacak, asker robotlar da dahil her yerde görev alacak, ülkelerin gücünü temsil edecek robotların enerji ihtiyaçları nasıl karşılanacak? Sanayi devriminden bugüne kadar öne çıkan enerji ve enerji kaynaklarının global olarak paylaşımı, bu dönemin en önemli konusu.

Diğer taraftan su ve oksijenin bulunmadığı, insanın yaşamasının imkânsız ya da çok maliyetli olduğu gezegenlerde robotların ve otonom iş makinalarının kıymetli maden çıkarıp üretim yaptığı, bugünün ekonomik yapısını etkileyebilecek bir senaryo kulağa hiç de uzak gelmiyor. (Çok büyük bir altın kaynağının bulunması, ekonomide altının karşılık özelliğini azaltıp kripto parayı daha ön plana çıkarır mı?)

ROBOTLAR & MEDENİYETİMİZ

Bahsettiğim konuların hiçbiri hayal değil, sadece bugün kullanılmaya başlamış olan teknolojilerin gelişim öngörüsü. İnsan hızla gelişen bu teknolojiyi, “Teneke Adam”da yaptığı hatayı tekrar etmeyerek kalp süzgecinden geçirip mi kullanacak yoksa tüm hırsı ile Thomas Hobbes’un ünlü sözü “Homo homini lupus”u, “Robot homini lupus” haline mi dönüştürecek, bunu hep birlikte göreceğiz.

Robotlar, İnsanlar ve İşin Geleceği yazısı ilk önce Borusan Turuncu üzerinde ortaya çıktı.